فرصت‌سوزی ادامه دارد؛ «خانه‌شهر» کرمان سرگردان میان مرمت و تخریب
بنای میراثی خانه‌شهر کرمان همچنان در کش و قوس وعده‌ها به حال خود رها و چشم‌انتظار تعیین‌تکلیف مانده است. ایده تازه شورای شهر برای تخریب این اثر ملی و ساخت بنایی مشابه آن، با «نه» قاطعانه میراث‌فرهنگی مواجه شده و مدیرکل میراث‌فرهنگی استان کرمان در این‌باره صراحتا اعلام کرد: اجازه تخریب خانه‌شهر را نخواهیم داد.
– بنای میراثی خانه‌شهر کرمان همچنان در کش و قوس وعده‌ها به حال خود رها و چشم‌انتظار تعیین‌تکلیف مانده است. ایده تازه شورای شهر برای تخریب این اثر ملی و ساخت بنایی مشابه آن، با «نه» قاطعانه میراث‌فرهنگی مواجه شده و مدیرکل میراث‌فرهنگی استان کرمان در این‌باره صراحتا اعلام کرد: اجازه تخریب خانه‌شهر را نخواهیم داد.
به گزارش ایرنا، قصه پرغصه تخریب خانه‌شهر کرمان از سال ۹۵ آغاز شد. استانداری کرمان مشغول احداث ساختمان اداری جدید در مجاورت این بنای ۵۰ ساله بود و طراح، پیشنهاد داده بود تا خانه‌شهر ویران شود که بتوانند پله‌های ورودی ساختمان جدید استانداری را جانمایی کنند.
با علنی شدن این تصمیم اما موجی از مخالفت از سوی گروه‌های مختلف اعم از دوستداران میراث‌فرهنگی، رسانه‌ها، هنرمندان، معماران و متخصصان دانشگاهی شکل گرفت و حتی نامه‌ای با ۱۸۱ امضا از سوی افراد صاحب‌ِ نام و نظر کرمان منتشر شد که در آن، بر حفظ این ساختمان تاکید شده بود.
سرانجام و در پی این مطالبات مردمی، طرفداران تخریب کوتاه آمدند و همان زمان، خانه‌شهر کرمان به‌دلیل ارزش‌های معماری و فرهنگی و تاریخی که دارد، از سوی وزارت میراث‌فرهنگی در فهرست آثار ملی کشور ثبت شد.
پس از این، فصل تازه‌ای از حیات خانه‌شهر آغاز شد.
شورای چهارم شهر کرمان که در زمان فعالیت آن، پرونده تخریب خانه‌شهر باز و بسته شد، وعده مرمت و احیای آن را داد و بی‌آنکه به این وعده عمل کند، رفت و شورای پنجم بر سر کار آمد. اعضای شورای پنجم شهر کرمان و شهردار وقت هم بارها قول و وعده مرمت این ساختمان را دادند ولی آن را انجام ندادند. در دوره فعالیت شورای پنجم، بخش اداری شورا از خانه‌شهر نقل‌مکان کرد و این ساختمان از آن زمان تاکنون متروکه مانده است.
پس از روی کار آمدن شورای ششم نیز، از ابتدا به مردم وعده مرمت و احیای خانه‌شهر داده شد ولی این وعده با تصمیم‌های ضدونقیض دیگری همراه بوده است به گونه‌ای که در مقطعی، مصوب کردند تا ساختمان خانه‌شهر را به استانداری واگذار کنند و به‌جای آن، ساختمان فرمانداری یا ساختمان سابق معاونت عمرانی استانداری را بگیرند که این تصمیم آن‌ها با مخالفت گسترده‌ای از سوی مردم و فعالان فرهنگی و هنرمندان مواجه و منتفی شد.
فرصت‌سوزی شورای شهر
شورای ششم شهر کرمان و شهرداری در این دوره هرگز از وعده دادن برای مرمت خانه‌شهر دست برنداشته‌اند؛ وعده‌هایی که اگر از روی کاغذ و از تیتر اخبار و گزارش‌ها فراتر رفته بود، اکنون کرمان را صاحب تالاری با معماری موزون و چشم‌نواز می‌کرد که خاطرات فرهنگی فراوانی را در خود حفظ کرده است.
فرصت‌سوزی شورای ششم و شهرداری کرمان برای نجات این اثر ملی ادامه داشت تا اینکه اواخر اردیبهشت‌ماه امسال، آگهی مناقصه با عنوان «بهسازی ساختمان خانه‌شهر کرمان» از سوی شهرداری منتشر شد و امید تازه‌ای برای مرمت این بنا ایجاد کرد.
چند ماه بعد اما شهردار کرمان اعلام کرد که مناقصه خواهانی نداشته و نتوانسته‌اند از این طریق، پیمانکاری برای بهسازی خانه‌شهر بیابند.
پس از آن و حدود سه هفته پیش بود که شهرداری کرمان نامه‌ای به شورای شهر فرستاد و از شورا اجازه خواست تا مناقصه‌ای ۸۵ میلیارد تومانی برای بهسازی خانه‌شهر برگزار کند. پس از این، ماجرای تازه‌ای برای خانه‌شهر کرمان رقم خورد؛ برخی اعضای شورای شهر کرمان از جمله علیرضا نادری در ارزش‌های میراثی این بنای ثبت‌ملی تردید ایجاد کردند و آخر سر هم به برگزاری مناقصه مجوز ندادند.
در این‌باره، علیرضا نادری به‌صراحت با مرمت این ساختمان مخالفت و در بخشی از سخنانش اظهار کرد: «گفته می‌شود که خانه‌شهر ارزش میراثی دارد، در حالی که ۴۰، ۵۰ سال بیش‌تر عمر این بنا نیست و قدمت تاریخی عجیب و غریبی هم ندارد. ساختمانی است که خیلی هم کارآیی اداری ندارد.»
ساختمان مهم اما قابل‌تخریب
محمدرضا کمساری دیگر عضو شورای شهر کرمان که از ابتدا خود را مدافع و حامی مرمت خانه‌شهر معرفی کرده بود، در آن جلسه، در یک اظهارنظر عجیب، گفت که «خرج خانه‌شهر از نظر ابنیه‌ای به دخلش نمی‌صرفد.»
چند روز بعد از این، کمساری در نشست خبری شورای شهر کرمان که نیمه مهرماه جاری برگزار شد، نظر خود را درباره خانه‌شهر با تفصیل بیش‌تری شرح داد.
وی گفت: «برای شهر کرمان، حفظ خانه‌شهر به چند دلیل حائز اهمیت است. نخستین مسئله این که خانه‌شهر با پول و مشارکت مردم احداث شده است و مثل جنگل قائم باید حفظ شود.»
نایب رئیس کمیسیون گردشگری و میراث‌فرهنگی شورای شهر کرمان با بیان اینکه احداث این ساختمان یک حرکت اجتماعی بوده و حفظ آن برای همه ما اهمیت دارد، افزود: «از طرفی، خانه‌شهر تداعی خاطرات زیادی در شهر است؛ دیدار رهبر شهید با مردم، رویدادهای مختلف فرهنگی و هنری و جشنواره‌های مرتبط با موسیقی و تئاترهای متعدد در این بنا برگزار شده است پس، محیطی است که برای افراد مختلف تداعی خاطرات را دارد. در این ۲ بُعد خانه‌شهر را بسیار حائز اهمیت می‌دانیم.»
کمساری ادامه داد: «شورای ششم شهر هم به‌شدت برای حفاظت از خانه‌شهر پافشاری کرده و استانداری هم از خواسته‌ای که قبلا داشته کوتاه آمده است و این ساختمان تخریب نشده است.»
وی توضیح داد: «حالا به این مرحله رسیده‌ایم که می‌خواهیم این ساختمان را احیا کنیم. برای این منظور، برآورد ۸۵ میلیارد تومانی به شورای شهر ارائه شده است. خیلی‌ها فکر می‌کنند احیای خانه‌شهر صرفا مرمت است. ما اما ۲ راه داریم. می‌توانیم با ۲۰ میلیارد تومانی که در بودجه تعیین شده است، خانه‌شهر را مرمت و احیا کنیم به این صورت که ستون‌های معماری زیبایی که این بنا دارد را مجدد کار کنیم و رنگی هم به در و دیوار آن بزنیم و موزه‌ای در آن راه‌اندازی کنیم. اما اگر بخواهیم ساختمان را احیا و از آن استفاده کنیم، اولین هزینه جدی در حوزه استحکام‌بخشی و تاسیسات آن است. قریب به یک‌چهارم مبلغی که من می‌گویم، هزینه تاسیسات خانه‌شهر است که بسیار سنگین است.»
عضو شورای شهر کرمان سپس از ایده تخریب خانه‌شهر و احداث ساختمانی به‌جای آن پرده برداشت و گفت: «صادقانه بگویم که ما ۸۵ میلیارد تومان را می‌خواهیم برای سوله و ساختمانی اداری هزینه کنیم. من در نشست عمومی شورای شهر کرمان به این موضوع رای منفی دادم، دلیلم چه بود؟ گفتم این ساختمان به‌دلیل مشارکت اجتماعی مردم کرمان در احداث آن و همچنین از آنجا که تداعی‌کننده خاطرات متعددی است، باید حفظ شود. ترجیح من بر این است که جداره‌های بیرونی خانه‌شهر کرمان حفظ و بازسازی شود و فضای داخلی آن دقیقا با همین معماری ساخته شود؛ سالن تجمعاتی حتی با کیفیت بالاتر و ساختمان اداری با معماری و استحکام مناسب ساخته شود به‌جای اینکه با ۱۰، ۱۵ میلیارد تومان ستون‌ها را به هم بدوزیم و استحکام‌بخشی کنیم. جداره‌های بیرونی اما باید حفظ و مرمت شود.»
کمساری بیان کرد: «آقای استاندار هم در کنار ما هستند و به ایشان گفته‌ایم که بررسی کنند اگر میراث‌فرهنگی در کشور اجازه ساخت عین به عین خانه‌شهر با حفظ معماری جداره بیرونی را به ما می‌دهد، شهرداری حاضر است نه ۸۵ میلیارد که ۱۰۰ یا ۱۲۰ میلیارد تومان هزینه کند و یک ساختمان با معماری باکیفیت و ضمن حفظ جداره بیرونی با همین کاربری احداث کند.»
وی اضافه کرد: «اگر هم از لحاظ میراث‌فرهنگی چنین چیزی امکان‌پذیر نیست همین ساختمان قدیمی را احیا خواهیم کرد.»
مخالفت صریح میراث‌فرهنگی
اگرچه تخریب بناهای تاریخی و میراثی در کرمان یک روال معمول بوده که موجب شده بخش زیادی از معماری گذشته این شهر برای همیشه از بین برود اما تقریبا می‌توان گفت که طی سال‌های اخیر این نخستین‌بار و یا از معدود مواردی است که یک مسئول به‌صورت علنی و بی‌لکنت، خواستار تخریب یک اثر ثبت‌ملی می‌شود!
مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان کرمان اما درباره این ایده شورای شهر، در پاسخ به ایرنا تصریح کرد: «اجازه تخریب خانه‌شهر کرمان را نمی‌دهیم.»
سیدموید محسن‌نژاد افزود: «وقتی یک بنای میراثی ثبت ملی شده و عرصه و اعیان و نقشه و معماری آن مشخص و ثبت است به هیچ عنوان اجازه تخریب به آن داده نمی‌شود.»
وی ادامه داد: «برای اینکه بنا حفظ شود اجازه کاربری‌های فرهنگی و صنایع‌دستی و گردشگری پس از مرمت، به آن داده می‌شود.»
فراتر از تالار عمومی
بنای خانه‌شهر کرمان در ضلع غربی میدان شورا و در مجاورت ساختمان استانداری کرمان واقع شده است. کلنگ احداث آن در تاریخ ۲۰ آذرماه سال ۱۳۴۸ خورشیدی به زمین خورد و ۶ مهرماه ۱۳۵۰ خورشیدی به بهره‌برداری رسید.
این ساختمان جزو اموال شهرداری کرمان است و آن‌طور که درباره‌اش می‌گویند و در منابع معتبر هم آمده، از پول دولت ساخته نشده بلکه از پول مردم شهر کرمان ساخته شده است؛ ویژگی‌ای که در کنار ارزش‌های معماری آن، به خانه‌شهر معنایی فراتر از یک تالار عمومی می‌بخشد.
خانه‌شهر در دوره‌ای ساخته شد که کرمان نیز همچون دیگر شهرهای ایران، تغییرات اجتماعی و فرهنگی ناشی از گسترش شهرنشینی و تجدد را تجربه می‌کرد. این بنا در چنین بستری شکل گرفت و به‌تدریج به یکی از فضاهای عمومی شاخص شهر و فضایی برای برگزاری مراسم‌های فرهنگی و هنری و سیاسی تبدیل شد.
این بنا در ۲ طبقه ساخته شده که تا دوره شورای پنجم، در طبقه بالای آن سازمان اداری شورا مستقر بود.
معمار خانه‌شهر مهندس اصفهانی نخستین معمار تحصیل‌کرده کرمان است. کارشناسان معماری، ارزش‌های این بنا را در تراز شماری از آثار شاخص معماری معاصر ایران از جمله آرامگاه‌های خیام و عطار، آرامگاه بوعلی‌سینا، برج آزادی تهران، موزه هنرهای معاصر تهران و ساختمان دانشکده‌های مدیریت و فنی کرمان ارزیابی کرده‌اند. این نگاه‌ها نشان می‌دهد که خانه‌شهر، از منظر صاحب‌نظران، شایسته توجهی فراتر از یک ساختمان اداری یا تالار قدیمی است.
خانه‌شهر در حدود پنج دهه از تاریخ کرمان حضور داشته است. اگر فرصت‌سوزی شوراهای چهارم، پنجم و ششم نبود، اکنون ضمن حفظ هویت معماری و حافظه تاریخی و فرهنگی این ساختمان میراثی، کرمان صاحب یک فضای فیزیکی مناسب برای برگزاری رویدادها نیز بود.
در نشست عمومی شورای شهر کرمان در هفته‌ای که گذشت، مصوبه تازه‌ای برای بهسازی خانه‌شهر با رای مثبت ۹ نفر از اعضا به شهرداری ابلاغ شد. شاید این مصوبه، نخستین گام عملیاتی برای نجات خانه‌شهر و پایان خوشی برای تداوم حیات این میراث معماری معاصر ایران باشد.
